Spirituele zorg en gecompliceerde rouw. A call to the field.

engelrand

Die Religion des dritten Jahrtausends wird mystisch sein oder absterben – Dorothee Sölle.

Het artikel A call to the field van Therese Rando e.a. is uitgangspunt voor deze cursus. Hierin wordt een kritisch pleidooi gehouden voor een relationele benadering van gecompliceerde en traumatische rouw voorbij een eenzijdige
DSM-5 diagnostiek.

Het doel dat ik gaandeweg en tastenderwijs zou willen bereiken,
is dat ik eindigheid en eeuwig leven op één lijn zou kunnen brengen –
 Dorothee Sölle.

Aan de hand van Therese Rando”s “Potential Outcomes of Loss model (1993)
gaan we verkennen hoe haar benadering van gecompliceerde rouw mogelijkheden biedt om te communiceren over:

  • verlies en rouw met behulp van zes te onderscheiden transcenderende processen;
  • spiritualiteit en rouw (binnenwereld);
  • gecompliceerde rouw en culturele achtergronden (buitenwereld).

In acht dagdelen wordt het processenmodel “Meer dan ikzelf” gepresenteerd om zinvol en op individuele wijze te leren omgaan met verlies, rouw en spirituele pijn. Dit hulpmiddel voor zelfzorg en spirituele diagnostiek is gebaseerd op het fasenmodel van Dorothee Sölle (1973), het fasen model van Therese Rando (1993) en het hierop aansluitend  “diepte” model  van Katrien Cornette (2001).

Is er een saamhorigheidsgevoel van de doden en de levenden? En zijn wij dat wellicht kwijtgeraakt? – Dorothee Sölle.

De acceptatie van de dood is geen verloochening van zijn pijn, van zijn onverdraaglijkheid, maar het is een poging om hem te integreren in het ritme van het geschapen leven –  Dorothee Sölle.

Vaak wordt het christendom gezien als de bron van veel persoonlijke en maatschappelijke ellende. Wie daaraan voorbij weet te zien en dieper graaft, kan op het spoor komen van een rijke spiritualiteit. Zij plaatst ons midden in het leven en tilt ons, vaak tot onze eigen verbazing, boven onszelf uit –  André Lascaris.

Waarom deze cursus?

Buiten Nederland wordt al enige jaren een levendige discussie gevoerd rond de definitie van gecompliceerde rouw. Hoewel de meeste onderzoekers niet twijfelen aan het bestaan van gecompliceerde rouw bestaat er geen enkele overeenstemming over de definitie. Deze onduidelijkheid heeft gevolgen voor het diagnosticeren van gecompliceerde rouw en de communicatie over vragen zoals:

  • hoe lang duurt een rouwproces?
  • wat is het verschil tussen “normale” en gecompliceerde rouw?
  • hoe te leren omgaan met verlies en rouw in de dagelijkse leefwereld van mensen?
  • hoe kan het leren omgaan met verlies zinvol worden begeleid?
  • wie gaat dat betalen?

Een ander discussiepunt is de vraag naar de definitie van spiritualiteit in de spirituele zorg.

  • Is spiritualiteit een vierde “extra” domein naast het fysische, psychische en sociale terrein?
  • Is spiritualiteit een alles doordringende beweging van “heenreis” en “terugreis”, van mystiek en verzet, waardoor mensen pijnlijke ervaringen, ondanks alles, toch als zinvol kunnen leren ervaren ?

In vier dagen wordt een gevarieerd aanbod gedaan om gecompliceerde en traumatische rouw te kunnen leren observeren, diagnosticeren en begeleiden.

We hebben een nieuwe spiritualiteit nodig, die het ritme van het leven kent en aanvaardt – Dorothee Sölle.

In deze cursus zal het gaan over spirituele zorg en het leren delen van ervaringen van bijvoorbeeld angst en eenzaamheid, leven en dood, goed en kwaad, eindigheid en eeuwigheid.

Niemand heeft me ooit gezegd, dat het gevoel van rouw zo zeer lijkt op het gevoel van angst –  Dorothee Sölle.

Voor wie?

Voor Geestelijk Verzorgers, Pastores in het werkveld of in opleiding,  (wijk)verpleegkundigen, huisartsen, praktijkondersteuners, psychologen, maatschappelijk werkers en andere belangstellende zorgverleners.

Aanmelden.

Belangstellenden voor deelname aan de cursus kunnen zich aanmelden via de website.

Data.

Vrijdag 21 september, 5 oktober, 19 oktober en 2 november 2018 van 10:00 – 13:00 / 14:00 – 17:00.

Vrijdag 25 januari, 8 februari, 22 februari, 8 maart 2019 van 10:00 – 13:00 / 14:00 – 17:00.

Vrijdag 15 en 29 maart, 19 april en 10 mei 2019 van 10:00 – 13:00 / 14:00 – 17:00.

Ook is het mogelijk de cursus het hele jaar door individueel te volgen.

Accreditatie.

Deze cursus is voor 2018 door de SKGV geaccrediteerd voor 8 punten: 5 punten Vakbekwaamheid en 3 punten Spiritualiteit en bevoegdheid.

Kennismaking.

Voorafgaande aan de cursus vindt een intake gesprek plaats voor het inventariseren van wederzijdse verwachtingen.

Locatie.

Zorgcentrum Hedera, Wibergstraat 18, Zwolle.

Certificaat.

Na afloop van de cursus wordt een certificaat als bewijs van deelname uitgereikt na

  • de bestudering van de opgegeven literatuur;
  • actieve deelname aan de acht dagdelen.

Kosten.

€ 400,-. (inclusief een eenvoudige lunch).

Werkwijze.

Van de deelnemers wordt verwacht de opgegeven literatuur voorafgaande aan een cursusdag te lezen om vaardigheden rond spirituele zorg en gecompliceerde rouw optimaal te kunnen trainen en delen.

Als leidraad worden diverse artikelen en delen uit Treatment of Complicated Mourning van Therese Rando (besteladres:   www.eurospanbookstore.com/researchpress)  en Spiritualiteit vormen, grondslagen, methoden van Kees Waaijman gebruikt.

Door wie?

Deze cursus is ontwikkeld door drs. Nieske Willems. Zij is opgeleid als Geestelijk Verzorger (2014), Religiewetenschapper (2012), Pastoraal werker (2001)  en bevoegd leerkracht basisonderwijs (1983). Met een combinatie van deze elkaar aanvullende opleidingen organiseert zij vanaf 2003 diverse individuele en groepsactiviteiten rondom levensbegeleiding, verlies en rouw.

 De veronderstelling van Karl Rahner dat het christendom van het derde millennium alleen nog maar òf mystiek òf niet-existent zal zijn, is evenwel tegelijk een eco-theologische visie – Dorothee Sölle.

Programma.

Dag 1   Spirituele zorg en palliatieve zorg – zin en betekenis.

10:00 – 13:00  Gecompliceerde rouw en trauma.

14:00 – 17:00   Rouwmodellen vergeleken en copingstijlen.

Dag 2   Spirituele pijn en nazorg – spirituele diagnostiek: “Meer dan ikzelf”.

10:00 – 13:00   Metafysisch mensbeeld en innerlijke ruimte.

14:00 – 17:00   Relationeel wereldbeeld en psychoanalyse.

Dag 3   Multiculturele verbondenheid – relationele hermeneutiek.

10:00 – 13:00   Vergelijkende godsdienstwetenschap.

14:00 – 17:00   Humanitaire religiestijl.

Dag 4   Zelfzorg en ubuntu filosofie – multireligieus samenleven.

 10:00 – 13:00  Gezondheidszorg en gecompliceerde rouw.

14:00 – 17:00   Kennisoverdracht: leren leven in verbondenheid.

Humanitaire religiestijl.

Tijdens de cursus komt naast het psychoanalytische rouwprocessenmodel van Therese Rando het filosofische gedachtegoed van Herman Berger, Dorothee Sölle en Friedrich Fröbel aan de orde. Alle drie ontlenen ze hun ideeën over een zorgzame samenleving aan zowel oosterse als westerse spirituele bronnen.

In acht dagdelen kunnen deelnemers al doende ontdekken welke mogelijkheden deze invalshoeken bieden voor zelfzorg om te leren omgaan met ervaringen van leven en dood in de dagelijkse leefwereld van mensen.

Vergelijkende godsdienstwetenschap.

In Spiritualiteit vormen, grondslagen, methoden schrijft Kees Waaijman over de relatie tussen “mystiek”, de weg van Tao en het handelen van mensen:

Tao is de alles-dragende en alles-doordringende beweging, de oermoeder van het al.

Multiculturele verbondenheid.

Geïnspireerd door de het relationele gedachtegoed van Martin Buber, Erich Fromm en Ronald Laing schrijft Dorothee Sölle in Mystiek en verzet:

In den beginne was de relatie.

Van beslissend belang is de relatie tot de oergrond van het al. (…) iets dat ons met anderen rondom ons, voor ons en na ons verbindt.

In 1878 wordt deze relatie in het Engelse kerklied “Breathe om me. Breathe of God” onder woorden gebracht.

Literatuurlijst

Verplichte boeken
Uit: Dehue, T (2014). Amsterdam, Augustus. Betere mensen. Over gezondheid als keuze en koopwaar, p. 13-45.
Uit: Kijken naar de zon. Filosofische essays over de godsvraag. Drees, W (1998). Godsdienst, religie en cultuur. Geloven in de kosmos, p. 263.294.
Uit: Rando, T.A. (1993). Treatment of Complicated Mourning. Illinois: Research Press. Opgegeven delen.
Uit: Waayman, K. (2000). Spiritualiteit. Vormen Grondslagen Methoden. Kampen: Kok. Opgegeven delen.
Uit: Stroebe, M; Schut, H; Bout, van der, J. (2013). Complicated Grief: Scientific Foundations for Health Care Professionals. Scientific Foundations for Health Care Professionals. Lezen: On achieving clarity regarding complicated grief: lessons for clinical practice, Therese A. Rando, 40–54.

Verplichte artikelen
Agrimson L.B. & Taft L.B. (2009) Spiritual crisis: a concept analysis. In: Journal of Advanced Nursing 65(2), 454–461.
Baker, J.E. (2001). Mourning and the Transformation of Object Relationships. Evidence for the Persistence of Internal Attachments. In: Psychoanalytic Psychology. Vol. 18, No. 1, 55-73.Brehony, K.J. (2009). Transforming theories of childhood and early childhood education: child study and the empirical assault on Froebelian rationalism. In: Paedagogica Historica. Vol. 45, Nos. 4–5, 585–604.
Boelen, P.; Prigerson, H.G. (2007). The influence of sympstoms of prolonged grief disorder, depression, and anxiety on quality of life among bereaved adults. In: European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 257, 444-452.
Boelen, P. (2016). Complexe rouw begrijpen en behandelen (en andere vraagstukken voor de psychotraumatologie). Oratie op 13 april 2016.
Brehony, K.J. (2009). Transforming theories of childhood and early childhood education: child study and the empirical assault on Froebelian rationalism. In: Paedagogica Historica. Vol. 45, Nos. 4–5, 585–604.
Chen, D.-T. en Hung, D. (2008). Learning within the worlds of reinfications, selves, and phenomena: expanding on the thinking of Vygotsky and Popper. In: Learning Inquire, 2: 73-94.
Cornette, K. (2001). Zorg voor spirituele pijn. In: Tijdschrift voor Geneeskunde, 57, nr. 14-15, 1022-1028.
Freud, S. (1917). Mourning and Melancholia. In: The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XIV (1914-1916). 237-258.
Handelman, S. (2006). Interpretation as devotion: Freud’s relation to rabbinic hermeneutic. In: The Psychoanalytic Review. Proquest Information and Learning Company. Vol. 68, No. 2.
Handelman, S (2010), The Philosopher, the Rabbi,and the Rhetorician, Volume 72, Number 6. In: National Council of teachers of England.
Lomas, T. (2015). Self-transcendence through shared suffering: an intersubjective theory of compassion. In: The Journal of Transpersonal Psychology, Vol. 47, No. 2.
Haute, van, P. (2006). Staat de wetenschap model? Over het mensbeeld van de cognitieve gedragstherapie. In: Tijdschrift voor psychiatrie 48: 11, 873-879.
Kunneman, H (2006). Horizontale transcendentie en normatieve professionalisering: de casus geestelijke verzorging. In: WRR /Amsterdam University Press, Den Haag / Amsterdam.
Rando, T. A. et al.(2012). A call to the field: Complicated grief in the DSM-5. In: Omega: Journal of Death & Dying, 65 (4), 251-255.
Rando, T. A. (2014). What therapists need to know about traumatic bereavement: What it is and how to approach it.
Schaal, S. et al. (2012). Associations between prologed grief disorder, depression, posttraumatic stress disorder, and anxiety in Rwandan genocide survivors. In: Death Studies, 36:97-117.
Schilderman, J.B.A.M (2009). Geloven in de GGZ. Tijdschrift Geestelijke Verzorging. 12(52), p. 23-32.
Stroebe, M.; Schut, H. (2005). To continue or relinquish bonds: A review of consequences for the bereaved. In: Death Studies, 29: 477–494.
Stroebe, M.; Schut, H et al. (2006). The prediction of bereavement outcome: Development of an integrative risk factor framework. In: Social Science & Medicine 63 (2006) 2440–2451.
Stroebe, M.; Schut, H. (2010). The dual process model of coping with bereavement: A decade on. In: Omega, Vol. Vol. 61(4) 273-289.
Detecteren behoefte psychosociale zorg. Landelijke richtlijn, Versie: 2.0. Laatst gewijzigd : 01-05-2017.   www.oncoline.nl/richtlijn/doc/download.php?id=1019&bijlage=1

Aanbevolen boeken
Berger, H. (1993). Wat is metafysica? Een studie over transcendentie. Assen/Maastricht: Van Gorcum.
Berger, H. (2000). Over de dood heen. Filosoferen over eeuwig leven. Budel: Damon.
Handelman, S. (1982). The Slayers of Moses: The Emergence of Rabbinic Interpretation in Modern Literary Theory. New York: University of New York Press.
Handelman, S. (2011). Make yourself a teacher, Rabbinic Tales of Mentors and Disciples. Washington: University of Washington Press.
Hermans, H.J.M.; Hermans-Jansen, E. (1986). Het verdeelde gemoed. Over de grondmotieven in ons dagelijkse leven. Barneveld: Nelissen.
Leget, C. (2016). Van levenskunst tot stervenskunst. Over spiritualiteit in de palliatieve zorg. Tielt: Lannoo.
Morinis, A. (2014). Het heilige in het Alledaagse. Het Joodse spirituele pad van Mussar. Amsterdam: Mastix Press.
Sölle, D. (1975). De heenreis. Gedachten over religieuze ervaring. Baarn: Bosch & Keuning.
Sölle, D. (1998). Mystiek en verzet. ”Gij stil geschreeuw”. Baarn: Ten Have.
Sölle, D. (2003). Mystiek van de dood. Baarn: Ten Have.